Soạn bài Tự tình – Hồ Xuân Hương

1. Tóm tắt nội dung bài học

a. Nội dung:

  • Tâm trạng đầy bi kịch của Hồ Xuân Hương
  • Bản lĩnh của nhà thơ Hồ Xuân Hương

b. Nghệ thuật

  • Từ ngữ: vừa độc đáo, vừa gần gũi, giản dị, đời thường.
  • Hình ảnh thơ: sinh động, độc đáo, giàu sức gợi cảm
  • Các biện pháp nghệ thuât: đảo ngữ, tương phản, đối lập, động từ mạnh

2. Hướng dẫn học bài

Câu 1: Bốn câu thơ đầu cho thấy tác giả đang ở trong hoàn cảnh và tâm trạng như thế nào? (Chú ý không gian, thời gian, giá trị biểu cảm của các từ ngữ: văng vẳng, dồn, trơ, cái hồng nhan, say lại tỉnh, mối tương quan giữa hình tượng trăng sắp tàn (bóng xế) mà vẫn khuyết chưa tròn với thân phận nữ sĩ.)

  • Bốn câu thơ đầu cho thấy tâm trạng buồn tủi, xót xa, ngao ngán trước thực tại, trước duyên phận hẩm hiu
  • Thời gian: đêm khuya → là khoảnh khắc mà tâm hồn nhạy cảm hay có những suy tư, thời gian mà khiến tâm trạng buồn càng thêm buồn
  • Không gian: trống trải, mênh mông, vắng lặng với tiếng trống cầm canh
  • Từ “văng vẳng” diễn tả sự xuất hiện của tiếng trống cầm canh đêm khuya tô đậm thêm sự vắng lặng của không gian đồng thời hợp với từ “dồn” diễn tả bước đi vội vàng, gấp gáp của thời gian → tiếng lòng thổn thức là tâm trạng rối bời của Xuân Hương trước bước đi của thời gian.
  • Từ “trơ” được đặt ở đầu câu bằng nghệ thuật đảo ngữ → nói được bản lĩnh nhưng lại cũng thể hiện được nỗi đau của nhà thơ. Trơ là tủi hổ, là bẽ bàng. Nhưng “trơ” với Hồ Xuân Hương còn là sự thách thức.
  • Từ “cái hồng nhan”: Từ “hồng nhan” thường dùng để nói về dung nhan thiếu nữ, nhưng tác giả lại cho đi cùng với từ “cái” → gợi sự rẻ rúng, mỉa mai.
  • Từ “say lại tỉnh” → gợi lên cái vòng luẩn quẩn, cả câu thơ ” chén rượu hương đưa say lại tỉnh” như diễn tả cái vòng quẩn quanh, tình duyên như là một trò đùa của con tạo, càng say lại càng tỉnh càng thấm thía nỗi đau, số phận càng xót xa cho chính bản thân của mình.
  • Hình tượng: Trăng sắp tàn (bóng xế) mà vẫn Khuyết chưa tròn với thân phận của nữ sĩ đã thể hiện rõ bi kịch của nữ sĩ: Tuổi xuân đã trôi qua vậy mà đường tình duyên còn dang dở, trăm bề chưa toàn vẹn → phận hẩm duyên ôi

Câu 2: Hình tượng thiên nhiên trong hai câu 5 và 6 góp phần diễn tả tâm trạng, thái độ của nhà thơ trước số phận như thế nào?

  • Hình tượng thiên nhiên trong hai câu 5 và 6 góp phần diễn tả tâm trạng phẫn uất, và thái độ mạnh mẽ muốn vượt lên trên hoàn cảnh của nữ sĩ
  • Hai hình tượng thiên nhiên rêu xiên ngang mặt đất, đá đâm toạc chân mây → thể hiện sự bức bối trong tâm trạng cà khát khao phá vỡ những lối mòn quen thuộc của cuộc sống để được tự do. Rêu là một sinh vật nhỏ yếu, hèn mọn nhưng cũng không chịu khuất phục; đá vốn dĩ rất chắc nhưng giờ cũng nhọn để đâm toạc chân mây.
  • Những động từ mạnh như: Xiên, đâm kết hợp với bổ ngữ: ngang, toạc thể hiện sự bướng bỉnh , ngang ngạnh và phong cách Hồ Xuân Hương: không chỉ là sự phẫn uất mà ở đó còn có cả sự phản kháng.

Câu 3: Hai câu kết nói lên tâm sự gì của tác giả? (chú ý nghĩa của từ xuân, từ lại; nghệ thuật tăng tiến: Mảnh tình – san sẻ- tí- con con.)

  • Hai câu kết nói lên tâm trạng chán chường và buồn tủi của nữ sĩ trước vòng xoay của con tạo.
  • Từ xuân ở đây mang hai nghĩa: vừa là mùa xuân vừa là tuổi xuân. Mùa xuân đi rồi mùa xuân trở lại với thiên nhiên, nhưng tuổi xuân qua rồi sẽ không trở lại với con người.
  • Từ “lại” thứ nhất nghĩa là thêm lần nữa, từ “lại” thứ hai nghĩa là trở lại. Như vậy, sự trở lại của mùa xuân đồng nghĩa với sự ra đi của tuổi xuân.
  • Nghệ thuật tăng tiến: Mảnh tình – san sẻ- tí- con con : nhấn mạnh vào sự nhỏ bé dần làm cho nghịch cảnh càng éo le hơn: đã bé lại càng thêm ít ỏi nên càng xót xa tội nghiệp

Câu 4: Bài thơ nói lên bi kịch duyên phận vừa cho thấy khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc của Hồ Xuân Hương. Anh (chị) hãy phân tích điều đó.

Bài thơ cho ta thấy rõ bi kịch của Xuân Hương: Một con người ý thức rất rõ về thân phận và số phận của bản thân. Bi kịch được thể hiện qua cảm thức về thời gian ở bốn câu thơ đầu và khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc được thể hiện rõ qua bốn câu thơ cuối mà đặc biệt là ở câu thơ thứ 5 và thứ 6. Bi kịch duyên phận của Hồ Xuân Hương được khẳng định và chốt lại bằng cảm thức tâm trạng trong hai câu thơ cuối với tâm trạng chán chường, buồn tủi, ngao ngán và có phần buông xuôi sau những cảm xúc, khát vọng mãnh liệt về tự do, hạnh phúc…


3. Hướng dẫn luyện tập

Đọc bài Tự tình (bài I) dưới đây, nêu nhận xét về sự giống nhau và khác nhau giữa Tự tình (bài I) và Tự tình (bài II).

Gợi ý trả lời

  • Giống nhau:
    • Đều sử dụng thơ Nôm đường luật
    • Đều là tác giả tự nói lên nỗi lòng vừa buồn tủi, xót xa vừa phẫn uất trước duyên phận
    • Đều thể hiện được tài năng sử dụng tiếng Việt độc đáo. đặc biệt là khi sử dụng các từ ngữ làm bổ ngữ và định ngữ.
  • Khác nhau:
    • Tự tình I:
      • Là thái độ phản kháng, thách đố với duyên phận mạnh mẽ hơn hơn – là tâm trạng của một cô gái trẻ.
      • Cảm xúc trong Tự tình I là nỗi niềm của nhà thơ trước duyên phận hẩm hiu, nhiều mất mát, trước lẽ đời đây nghịch cảnh, đồng thời cũng là sự vươn lên, thách đố trước số phận.
    • Tự tình II:
      • Là tinh thần phản kháng nhưng có phần chán chường, ngậm ngùi cho tình duyên không trọn vẹn – là nỗi niềm của một người phụ nữ từng trải.
      • Là sự thể hiện của bi kịch duyên phận muôn màng, cố gắng vươn lên nhưng cuối cùng cũng không thoát được bi kịch.