Soạn bài Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân

1. Tóm tắt nội dung bài học

  • Ngôn ngữ là tài sản chung của cả xã hội (các phương diện biểu hiện)
  • Lời nói là sản phẩm riêng của cá nhân (các phương diện biểu hiện)

2. Hướng dẫn luyện tập

Câu 1: Trong hai câu thơ dưới đây, từ thôi in đậm đã được tác giả sử dụng với nghĩa như thế nào?

Bác Dương thôi đã thôi rồi,

Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.

(Nguyễn Khuyến, Khóc Dương Khuê)

Từ “thôi” :

  • Nghĩa gốc: Chấm dứt , kết thúc một hoạt động nào đó
  • Từ thôi in đậm đã được tác giả dùng với nghĩa mới: chấm dứt, kết thúc một cuộc đời → đã mất – đã chết

⇒ Cách dùng này là sự sáng tạo nghĩa mới cho từ thôi. Đây là cách nói giảm nói tránh thể hiện rõ dấu ấn cá nhân của Nguyễn Khuyến.

Câu 2: Nhận xét về cách sắp đặt từ ngữ trong hai câu thơ sau. Cách sắp đặt như thế tạo được hiệu quả giao tiếp như thế nào?

Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám,

Đân toạc chân mây, đá mấy hòn.

(Hồ Xuân Hương, Tự tình – bài II)

  • Cách sắp đặt trật tự từ ngữ và phối hợp từ ngữ trong hai câu thơ của bài Tự Tình thể hiện nét sáng tạo và độc đáo rất riêng của bà.
  • Ở đây có sự đảo trật tự từ: danh từ trung tâm đứng trước định ngữ + danh từ chỉ loại (rêu từng đám, đá mấy hòn); đảo trật tự cú pháp: vị ngữ đứng trước chủ ngữ (xiên ngang…, đâm toạc…)

⇒ Sự sắp xếp này làm cho bức tranh thiên nhiên hiện lên sống động, đầy cá tính. Cách này vừa tạo âm hưởng mạnh vừa tô đậm hình tượng thơ vừa thể hiện nổi bật tâm trạng của nhân vật trữ tình, vừa thể hiện cá tính của Hồ Xuân Hương.

Câu 3: Tìm thêm những ví dụ thể hiện được quan hệ giữa cái chung và cái riêng như quan hệ giữa ngôn ngữ chung của xã hội và lời nói riêng của cá nhân

  • Học sinh có thể tìm và phân tích để thấy được quan hệ giữa cái chung và cái riêng như quan hệ giữa ngôn ngữ chung của xã hội và lời nói riêng của cá nhân. Dưới đây là một vài gợi ý cho học sinh tham khảo.
  • Ví dụ:
    • Mối quan hệ giữa giống loài và từng cá thể:  mối quan hệ giữa loài cá và cá Kiếm, mối quan hệ giữa loài chim và chim Họa Mi, mối quan hệ giữa hoa Sao tím và loài hoa…..
    • Mối quan hệ giữa mô hình thiết kế chung với sản phẩm cụ thể được tạo ra: Kiểu áo sơ mi là cơ sở chung cho những cái áo cụ thể ( có thể khác biệt nhau về màu sắc và chất liệu…).